La seguida de la cronica d'Isabelle Collomb, toponimista al Congrès, dedicada a la toponimia occitana dins la quala evocarà l'avançada de sas òbras e diferents aspèctes e nocions d'aquela disciplina. Nos informarà tanben de l’actualitat de la recèrca e de las publicacions.
Las aubèrgas-peatges
A partir del sègle XV l'albergament pagant ven pauc a pauc la sola nòrma e es tota una ret d'aubèrgas, de relais de pòsta (son creats per Loís XI en 1464) que se desvolopa lo long o a broa de rota, mai nombrosas, e dels camins frequentats. Fòrça son situats sus de ponches de passatge privilegiats, a de caireforcs e/o a la joncion de mai d’un territòris, correspondent tanben a çò que se cridariá uèi dos « zònas d’acandolisa ».
Se s'i podiá restaurar e i far noirir e abeurar sos cavals, quitament, dins los relais, ne cambiar per de mai fresques, i dormir tanben sovent, dins de cambras de còps partejadas entre inconeguts. D'unas d'entre aquelas aubèrgas avián fòrça marrida reputacion (netetat dobtosa, noiridura de marrida qualitat, dangièr d'èsser desvalisat…) mentre que d'autres gaudissián d'una excellenta reputacion.
Coma o fa justament remarcar Anne Conchon1, aqueles luòcs an tanben sovent agut foncion de peatge, delegats a de recebedors dont la foncion requerissiá pas de competéncias particularas, es per aquò que a pogut èsser fisada a totas menas d'artisans, un còp la bona moralitat del candidat provada. S'agissiá pas plan sovent pas d'una activitat a plen temps e los recebedors n'exercissián sovent una autra, sustot la d'aubergaira, puèi qu'èran al contacte constant amb lo mond de la circulacion.
Se sap que d'unes toponims son la traça indobtabla de la preséncia de simplas begudas o d'aubèrgas. En menant un estudi topografic d'aquel tip de luòcs, nos apercebèm que nombroses son los que son situats a proximitat d'un limit de territòri encara visible uèi e/o d'un pont. Se pòt donc ne dedusir sens prene grand risc de s'enganar que d'unes an agut lo doble ofici de luòc de repaus e de peatge. Se pòt pasmens l'afirmar, sens un estudi minuciós de cadun d'eles, sustot dins los compeses e los actes notarials, que nos poirián assabentar al cas per cas.
Balharai çaquelà qualques exemples que me semblan pròpris a apevar aquela assercion.
Lo tèrme « abitarèla » que se retròba en toponimia amb de nombrosas variantas graficas, es l'un dels mai coneguts per aver designat una aubèrga. Nombrosas son aquelas « abitarèlas » situadas a de limits territorials. Lo Sommet de l’Abitarelle [Suc de l’Abitarèle] (Ardecha) qu'es portat La Barraque [La Barraca] sus la carta de Cassini, nom generic d'aubèrgas, es a l'exacte limit de quatre comunas : Bèlmont, Domnac, Vaugòrja e Sant Melani ; dins Avairon, La Vitarelle [L'Abitarèla] de Montpeirós es en limit d'amb Lo Cairòl e la de Valzèrgas d'amb Montbasens ; En Dordonha, Les Vitarelles [Las Abitarèlas] de Sent Plemponh tòcan la comuna de Beça, a mai o mens un quilomètre del limit d'aqueles dos comunes d'amb Campanhac prèp Carcin e Marminhac ; Òlt compta pas mens de dètz configuracions de la mena amb Les Vitarelles [Las Abitarèlas] de Ginolhac, Liaubard, Bergantin, Gordon, Puèg l'Avesque, Lo Vigan, Sent Joan Mirabèl, Soçairac de Carcin e La Mota de Fenelon ; La Bitarelle [L'abitarèla] de Gimel en Corresa es atestat coma peatge al baron de Gimel al sègle XVII2 ; se citarà encara, e segur sens exaustivitat, Les Vitarelles [Las Abitarèlas] de Longavila dins Òlt e Garona, L’Habitarelle [L’Abitarèla] deBanaçac e Canilhac e de La Canorga en Losera, La Vitarelle [L’Abitarèla] de La Garriga e La Vitarelle du Bouyssou [L'Abitarèla del Boisson] del Pont de L'Arn, totas doas dins Tarn.
Ai dich que d'unas aubèrgas avián marrida reputacion ; es generalament lo sens que se balha als toponims de tip Curebourse, Pillebourse, Gâtebourse e Videbourse, los dos darrièrs s'encontrant pas en domeni occitan. Se pòt pasmens pensar que d'unes d'aqueles toponims designavan de luòcs de peatge ont lo passatge onerós aviá per efièch de voidar las borsas dels viatjaires. Es lo cas per exemple dels Cure-Bourse [Cura-Borsa] de Selon de Crau (Bocas de Ròse) portat Pont de Cure Bourse sus la carta de l'Estat Major del sègle XIX, lo pont permetent de traversar lo Canal del Congrès (ancianament Canal de Craponne) après lo qual se tròba la comuna d'Aiguiera ; de Lanhas (Vauclusa) ; de Salabeu (Gironda) ; de Cure-Boursil [Cura-Borsil] a Paunac (Dordonha) a l'exacte limit d'amb Senta Alvèra ; de Curebourse [Curaborsa] a Sant Clamenç (Cantal) en limit d'amb Vic de Cera que lo Diccionari topografic del departament del Cantal nomma Péage de Curebourse, o encara de Cureboursot [Curaborsòt] de Vòrs e Bar (Avairon) que tòca lo Pont du Diable [Pont del Drac] que travèrsa Viaur per rejónher Jocavièlh dins Tarn.
Qualques ancianas aubèrgas pòrtan tanben los noms evocadors de Lichemaille [Lichamalha] a Fraissenet (Ardecha), Lichemiaille [Lichamalha] a Sent Pal de Mons (Naut Léger) o La Bégude de Liquemaille [La Beguda de Licamalha] a Senta Anastasiá (Gard) (uèi La Bégude). Mistral balha a « lico maio » : « noms d'ancianas begudas ont se lecava las malhas », çò que pòt èsser interpretat de diferents biaises ; se pòt pensar que las bevendas i èran tant onerosas que se « lecava la moneda molhada de bevenda per daissar pas res pèrdre de sa consomacion » coma l'escrich Claude Gantet3, mas Mistral balha tanben a « lica » [licar], « manjar amb voluptat » çò que pòt daissar pensar qu'es la moneda qu'es lèu engolida pel còst d'un peatge. A Fraissenet, Lichemaille [Lichamalha] es lo darrièr masatge abans lo limit territorial al caireforc de las rotas de Darbres e de Bersèma ; Lichemiaille [Lichamalha] de Sent Pal es situat a 200 mètres de la frontièra d'amb Sant Roman de la Chalm ; La Bégude de Liquemaille [La Beguda de Licamalha] de Senta Anastasiá es a 200 m de la comuna de Blausac ont se tròba un autre lòcdich La Begude [La Beguda] (ancianament Bégude Haute [Beguda Nauta] per oposicion a Bégude Basse [Beguda Bassa] de Senta Anastasiá, a 400 mètres al nòrd d'aquel meteis limit ont se tròba un pont sul Riu.
Lo meteis rasonament se prèsta a quatre dels cinc lòcdiches Lichessol [Lichasòl], totes en Ardecha, nom que renvian al « sòu » puslèu qu'a la malha. A Sant Julian dau Ga, es a l'exacte limit d'amb Issamolenc ; a Sant Agreve d'amb la comuna de Desanha ; a Sant Bertomieu e Grauson, a mens de 500 mètres de La Mastra e a 200 mètres d'un pont sul Grauson ; e a Aubon d'Ardecha, darrièr masatge situat mai o mens 500 mètres abans las tèrras de Sant Pèire Viala e d'un pont pichon sul Riu de Botolas.
Plan nombróses en domeni occitan son los lòcdiches Prente-Garde [Pren-te Garda], grafiats divèrsament, que relèvan totes de la mesa en garda : d'unes pòdon èsser estats de luòcs defensius, d'autres presentar de dangièrs divèrses, d'autres encara rampèlan la marrida reputacion d'un luòc d'acuèlh, es almens l'opinion la mai largament partejada, que desmentís pas l'istòria.
Coma per los Cura-Borsa, Licamalha e aparentats, se pòt aquí encara, s'interrogar sus la perennitat granda d'aquela mina de toponims despreciatius, concernissent d'aubèrgas que càmbian regularament de proprietàrias e sauprián pas aver maissant renom de sègles durant.
Mas se d'unas d'aquelas aubèrgas èran tanben de luòcs de peatge, l'avertiment auriá plan de rasons d'èsser perène. Aquí encara, avèm pauc, e mai pas de pròvas, mas un faissèl d'indicis dins la màger part dels exemples seguents.
Prentégarde [Pren-te-Garda] de Sent Teodorit (Gard), portat Mas de Prends toi Garde sus la carta de l'Estat Major del sègle XIX, es en limit del territòri ont se tròba, del de Molesan e del de Canas e Clairan ; dins Òlt, Prentegarde [Pren-te-Garda] a l'exacte limit de las comunas de Durban e de Livernon es tanben a mai o mens 600 mètres de la d'Espedalhac ; Prentigarde [Pren-te-Garda] de Geniçac (Gironda) a l'exacte limit d'amb las comunas de Cadarçac e Arvèiras ; Prends-t'y-Garde [Pren-te-Garda] de Donzac (Gironda), egalament a l'exacte limit ambe Sent German de Grava e Morens ; Prends-Toi-Garde [Pren-te-Garda] de Pruissans (Dordonha) als confinhs de las tèrras de Sarlat e La Canedat e de Marcilhac e Sent Quentin ; Prenté-Gardo [Pren-te-Garda] de Cuc (Tarn) es al limit ambe Guitalens e l'Albareda e a mens de 400 mètres del ponch de joncion d'aqueles dos territòris e del de Vièlhmur.
(a seguir)
Isabèla Collomb
1 Conchon, Anne. Le péage en France au XVIIIe siècle : Les privilèges à l’épreuve de la réforme. Paris : Comité pour l'histoire économique et financière de la France, 2002.
2 Lutrat Jacques. L’Habitarelle. Lettre de Me J. Lutrat, 9 janvier 1958. In: Revue Internationale d'Onomastique, 14e, année n°2, juin 1962. p. 136.
3 Gantet Claude (leveto). Vous voyez le topo. Langue française, mots et toponymes. In : Vous voyez le topo [en ligne]. « Un dernier pour la route ? » 04/04/2021